Vrijwillig Landstormkorps Luchtwachtdienst afdeling Nijverdal

door Kees van der Windt
17 minuten leestijd

Van schietbaan tot luchtwachtpost

Midden in de provincie Overijssel, in de gemeente Hellendoorn, ligt de plaats Nijverdal. Een dorp, dat precies op de scheidslijn van Salland en Twente ligt. Officieel ligt Nijverdal in Salland, maar vraag iemand uit Nijverdal en die persoon zal hoogstwaarschijnlijk zeggen: “Nijverdal is Twente! Op z’n minst de Poort van Twente!”

Een dorp, dat een mooi voorbeeld is om te zien hoe de Vrijwillige Weerbaarheid en de Vrijwillige Landstorm zich ontwikkelden vóór de Tweede Wereldoorlog.

De Vereniging tot Bevordering van ’s Lands Weerbaarheid (1867/1868)
Niet lang nadat in 1866 ‘De Vereniging tot Bevordering van ’s Lands Weerbaarheid’ in Utrecht is opgericht, wordt in 1868, net buiten Hellendoorn, een schietbaan aangelegd. Dit wordt gedaan met de gedachte, dat inwoners van de gemeente zich kunnen gaan beoefenen in de ‘wapenhandel’. Oftewel het kunnen omgaan én schieten met een geweer. Deze vereniging heeft als doel om de Weerbaarheid-gedachte onder de Nederlandse burgers te doen vergroten.

De vermoedelijke locatie van deze schietbaan is: 52°22’36.3″N 6°26’15.0″E en gaat in 2025, o.l.v. gemeente Hellendoorn, verder onderzocht worden.

Weerbaarheidscorps De La Rey (1902-1914)
In gemeente Hellendoorn wordt in 1902 het Weerbaarheidcorps ‘De La Rey’ opgericht. Zij ontlenen hun naam aan de Boer-generaal Koos de la Rey, wie in 1902 Nederland bezoekt om geld in te zamelen voor de Tweede Boeroorlog (1899-1902). De oude schietbaan uit 1868 moet dan ondertussen al in verval zijn geraakt, want in 1904 wordt er een nieuwe schietbaan aangelegd in Nijverdal door en voor dit Weerbaarheidcorps.

Vrijwillige Landstorm (1914-1918)
Wanneer de Vrijwillige Landstorm in 1914 wordt opgericht, is de wens groot om in Nijverdal een eigen afdeling op te richten. Dit lukt helaas niet meteen in 1914 en zodoende ontstaat er eerst een onderafdeling Nijverdal bij de (grotere) afdeling van Almelo. Hier zullen een aantal mannen uit Nijverdal lid van worden. Een jaar later wordt dan alsnog een eigen afdeling Nijverdal opgericht.

Bijzondere Vrijwillige Landstorm (1918-1940)
Als in 1919 het Vrijwilligercorps ‘De La Rey’ wordt opgeheven, gaan (een deel van) deze leden over naar de afdeling Hellendoorn/Nijverdal van de opgerichte Bijzondere Vrijwillige Landstorm. Na het beëindigen van de Eerste Wereldoorlog en aansluitend de revolutie poging van Troelstra, wordt de Bijzondere Vrijwillige Landstorm opgericht. Leden van de Vrijwillige Landstorm (1914-1922) stappen bijna allemaal over naar de Bijzondere Vrijwillige Landstorm.

Meer info over de verschillen tussen de VL, BVL en VLSK.

De BVL-afdeling Nijverdal/Hellendoorn blijft bestaan tot 1940, wanneer de gehele Vrijwillige Landstorm wordt geliquideerd door het Duitse bezettingsbestuur.

Vrijwillig Landstormkorps Luchtwachtdienst, luchtwachtpost Nijverdal (1938-1940)
Wanneer de oorlogsdreiging tijdens de tweede helft van de jaren ’30 toeneemt, worden er meer Luchtwachtposten opgericht in Nederland van het Vrijwillige Landstormkorps Luchtwachtdienst (VLSK LWD). Ook Nijverdal ontvangt het bericht, dat er verplicht manschappen gezocht dient te worden door de gemeente, ten behoeve van een Luchtwachtpost.

Driekwart eeuw aan Vrijwillige Weerbaarheid in een Twents dorp, vooral bekend om haar textielindustrie. Een goed voorbeeld hoe wij in het vóóroorlogse Nederland weerbaarheid omarmden .

Het oprichten van een Luchtwachtpost in Nijverdal

Vanaf begin jaren ’20 worden er luchtwachtposten opgericht in Nederland. Dit om een dekkend netwerk te hebben om de vliegbewegingen goed waar te kunnen nemen én doorseinen naar luchtafweer en vliegbescherming. Het VLSK Luchtwachtdienst bestaat sinds maart 1921 en heeft sindsdien successievelijk luchtwachtposten gebouwd. Nu Duitsland, sinds het aantreden van Hitler als Führer, veel oorlogsretoriek bezigt, bouwt Nederland gestaagd verder aan haar (lucht)verdediging.

In 1938 wordt een luchtwachtpost van het Vrijwillig Landstormkorps Luchtwachtdienst in Nijverdal opgericht . Vanaf nu bestaan er twee onderdelen van de Vrijwillige Landstorm in Nijverdal: een afdeling van de Bijzondere Vrijwillige Landstorm (BVL), alsook een afdeling van het Vrijwillig Landstormkorps Luchtwachtdienst (VLSK LWD).

Dankzij het archief van Gemeente Hellendoorn kunnen we een beeld krijgen hoe het proces eruit heeft gezien van het tot stand komen van deze Luchtwachtpost.

Opdracht van Commandant aan Burgemeester

De Commandant van het Vrijwillig Landstormkorps Luchtwachtdienst, de luitenant-kolonel J.C.C. Nijland, laat een brief op 19 oktober 1937 optekenen gericht aan de burgemeester van gemeente Hellendoorn. De brief is klip en klaar: er moet een luchtwachtpost komen én er wordt verwacht dat de gemeente volledig meewerkt.

Geen inspraakavond(en) zoals in de 21e eeuw, wanneer Defensie wilt uitbreiden.
Nee, een schriftelijke melding en daarna actie!

Er dient dus een nieuwe luchtwachtpost te komen. Hiervoor gaat luitenant Woltman, die in opdracht van de Korpscommandant werkt, contact zoeken met de gemeente. Deze luitenant dient alle medewerking te krijgen. De gemeente moet 40-60 namen leveren voor mogelijke vrijwilligers van de luchtwachtpost. En, er moet een commandant voor de luchtwachtpost gezocht worden.

Wat opvalt aan de brief is dat het een ‘standaard brief’ lijkt te zijn, die specifiek is gemaakt door zaken met pen in te vullen. Zo is de kans aanwezig, dat deze brief meermaals gebruikt zal zijn om gemeentes en hun burgemeester te melden, dat er een Luchtwachtpost gaat komen.

Na het ontvangen van bovenstaande brief gaat de burgemeester en zijn ambtenaren aan de slag. Er dienen zaken uitgezocht te worden.

Telefoongesprek met Luitenant Woltman

Als eerste ‘actie’ naar aanleiding van deze brief belt reserve-eerste luitenant Woltman met de gemeentesecretaris van Hellendoorn.

“Woensdag heeft Luitenant Woltman opgebeld en gesproken met den secretaris.
Eind November zal er een propaganda avond worden gehouden.
Er dient voor die tijd een Commandant te worden aangewezen.
Moet zijn: een correct persoon, buitengewoon dienstplichtige of boven 45 jaar.
Krijgt de titel van sergeant
Moet elk jaar 2x 1/2 dag dienst doen.
Bij Mobilisatie blijft ter plaatse.
Luitenant Woltman komt persoonlijk.”

Onderaan staan twee namen, die doorgestreept zijn:”
Cornelis Arnoldus Westera – Oranjestraat 2
Lambertus Hosmar – Kerkstraat 38″

Twee mogelijke namen voor de functie van ‘Commandant Luchtwachtpost’?

Op zoek naar een Commandant Luchtwachtpost

Wat dus een uitdaging blijkt te zijn, is het vinden van een geschikt persoon voor de functie van Commandant Luchtwachtpost. De eisen van de Commandant VLSK LWD (C-LWD) zijn duidelijk: het dient een Buitengewoon Dienstplichtige te zijn, van onbesproken gedrag.

Wat is een Buitengewoon Dienstplichtige?
Elke Nederlander, in het jaar dat hij 19 wordt, moet zich op het gemeentehuis laten inschrijven voor de dienstplicht. Niet alle mannen worden in “werkelijke dienst” opgeroepen. Een loting bepaalt per gemeente welke ingeschrevenen daadwerkelijk zullen worden opgeroepen. Degene die wordt ingeloot noemt men “Gewoon Dienstplichtig” (G.D.) en de uitgelotenen zijn “Buitengewoon Dienstplichtig” (B.D.). Deze laatste groep kan alsnog in oorlogstijd worden opgeroepen.

Briefjes met namen
De ambtenaren van gemeente Hellendoorn gaan naarstig op zoek naar een mogelijke naam voor de functie van Commandant Luchtwachtpost. De twee namen op het allereerste briefje zijn al doorgestreept en de zoektocht gaat door. Er worden drie nieuwe namen aangedragen als mogelijke kandidaat voor deze functie:

“Geschikt voor den post: Commandant van de Luchtwachtdienst

Jacob Bras, geboren 30 november 1889
Chauffeur N.T.F.
Grootestraat 224 Nijerdal

Jan Molenaar, geboren 9 maart 1892
Kantoorbediende
de Joncheerelaan

Andries Ponsteen, geboren 7 augustus 1897
Hoofd van de Christelijke School
Kleurenblind?
Afgekeurd“

Alle drie de namen zijn doorgestreept, of afgekeurd verklaard. Nog altijd is er geen Commandant gevonden voor de Luchtwachtpost. Het lijkt gezien z’n ervaring, dat de volgende kandidaat wellicht een betere kans maakt:

“Korps Luchtwachtdienst

Jan de Vries, kantoorbediende, geboren te Heemse in Ambt-Hardenberg 27 april 1881, wonende te Nijverdal, Grootestraat 19.

Van 1902 tot 1914 – 2e Luitenant, waarnemend commandant bij de Volksweerbaarheid
Van 1914 t/m 1918 bij de Vrijwillige Landstorm
Van 1919 t/m 1936 Commandant bij den Burgerwacht te Hellendoorn.

Geschikt voor Commandant (Sergeant) bij post Luchtwachtdienst te Nijverdal?

28-10-’37”

Deze luitenant Jan de Vries is de persoon die er mede voor zorgt dat er in 1914 een onderafdeling Nijverdal komt bij de Vrijwillige Landstorm Almelo. Ook zet hij zich in om een daadwerkelijke afdeling Nijverdal te kunnen oprichten van de Vrijwillige Landstorm. Gezien zijn ervaring een goede kandidaat.

Reactie Burgemeester aan Reserve Officier Speciale Diensten

Op 24 november 1937 reageert de Burgemeester van Hellendoorn dhr. E.C. Witschey officieel op het schrijven van de Commandant Luchtwachtdienst. Hij doet dit door een brief op briefpapier van gemeente Hellendoorn aan de eerste luitenant G. Woltman te sturen. Deze brief wordt verstuurd nadat de gemeentesecretaris de luitenant al telefonisch heeft gesproken en nadat de verschillende briefjes met mogelijke namen zijn gemaakt.

In deze brief maakt hij de melding, dat conform de opdracht van de Korpscommandant, hij een lijst toestuurt van buitengewoon dienstplichtigen die in aanmerking komen voor een verbintenis als vrijwilliger. Er is nog altijd geen geschikte commandant gevonden voor de luchtwachtpost, dat blijkt uit de vraag of ook een ‘gewoon dienstplichtige’ in aanmerking kan komen voor de functie van luchtwachtpostcommandant?

Als bijlage bij deze brief stuurt de burgemeester ook een lijst, bestaande uit twee pagina’s met namen van Buitengewoon Dienstplichtigen in zijn gemeente.

Bijeenkomst Gemeente Hellendoorn met Luitenant Woltman

Met de kerstdagen nét achter de rug wordt er namens gemeente Hellendoorn een uitnodiging gestuurd naar de ‘buitengewoon dienstplichtigen’ van de gemeente. Het is aannemelijk dat (een deel van) de mannen op de namenlijst deze uitnodiging ontvangen. Deze mannen zijn uitgenodigd voor een avond, waar luitenant Woltman uit zal leggen het hoe en wat met betrekking tot een luchtwachtpost in Nijverdal.

Wat opvalt is, dat de gemeente een voorbeeldbrief ontvangt van het Vrijwillige Landstormkorps Luchtwachtdienst hoe een uitnodiging eruit kan zien. De gemeente kiest ervoor om zelf een brief op te stellen een aan de genodigden te sturen.

De bedoeling van de avond is in ieder geval duidelijk: manschappen vinden voor de luchtwachtpost. Hoe zit het met een commandant? Is die ondertussen gevonden?

Resultaat van de gehouden avond
De gehouden avond wordt een paar dagen later als een succes gemeld in de krant. De avond bestaat vooral uit het spreken van luitenant Woltman: wat de Luchtwachtdienst is en wat het werk op een luchtwachtpost inhoudt. De burgemeester van Hellendoorn dhr. E.C. Witschey is ook deze avond aanwezig; een teken dat het een belangrijke bijeenkomst is.

Na de uitleg van luitenant Woltman is het duidelijk, dat er genoeg mannen interesse hebben voor de rol van Luchtwachter.

En daar, na weken zoeken, is dan eindelijk een naam voor de functie van Commandant Luchtwachtpost. Na zoveel namen is er dan één gevonden én deze man is niet onbekend met de Vrijwillige Landstorm: dhr. W. (Willem) Doctor uit Nijverdal. Hij is op dat moment zowel commandant van de Burgerwacht (zuster organisatie van de Bijzondere Vrijwillige Landstorm), alsook de plaatselijk leider van de Bijzondere Vrijwillige Landstorm in Nijverdal/Hellendoorn.

Andere luchtwachtposten; zelfde werkwijze

VERDER SCHRIJVEN

Propaganda avonden ten behoeve van het oprichten van een Luchtwachtpost van het Vrijwillig Landstormkorps Luchtwachtdienst is niet ongewoon in de jaren ’30. Meerdere keren worden er avonden, zoals in Nijverdal, georganiseerd in den lande. Luitenant Woltman is telkens de spreker op dergelijke avonden. Ook gebeurt het vaker, dat tijdens een dergelijke propaganda avond, de Commandant voor desbetreffende Luchtwachtpost wordt benoemd. Het is aannemelijk dat het briefverkeer tussen Commandant Luchtwachtdienst, de Burgemeester van de gemeente én Luitenant Woltman, net zoals bij Gemeente Hellendoorn, ook heeft plaatsgevonden met andere gemeenten.

Landstorm bladzijde 1228 toevoegen

Dhr. W. Doctor

VERDER SCHRIJVEN:

De commandant van de luchtwachtpost wordt dhr. W. (Willem) Doctor. Willem is de afgelopen pak en beet 35-40 jaar verbonden met de Vrijwillige Weerbaarheid van Nijverdal. De Nederlandse Weerbaarheid heeft een eigen blad, dat wekelijks wordt uitgegeven: ALLEN WEERBAAR. Door het lezen van de artikelen van de hand van Willem Doctor in dit blad te lezen, krijgen we een beeld hoe serieus hij zijn rol nam:

Hij is uiteindelijk sergeant-majoor bij van het Vrijwilligerskorps “de la Rey”, waar hij sinds 1902 lid van is.

1914 – Als de voorzitter van ;s Lands Weerbaarheid dhr. Dudok van Heel teleurgesteld is in de lage opkomst van weerbaarheidsvereniging in augustus 194 als de Vrijwillige Landstorm wordt opgericht, kruipt Willem in de pen en schrijft hij een vurig betoog. Dit betoog maakt indruk, want de voorzitter Dudok van Heel (tevens redacteur van ALLEN WEERBAAR) schrijft meteen een antwoord en laat deze publiceren onder het betoog van Willem Doctor.

Willem Doctor is één van de 14 mannen uit Nijverdal, die lid worden van de nieuw opgericht “onderafdeling Nijverdal” bij de “afdeling Almelo” van de Vrijwillige Landstorm

1915 – In een vurig betoog legt Willem uit waarom de Vrijwillige Landstorm vele malen beter is, dan de Weerbaarheidsverenigingen. Hij gaat in de verdediging, daar een schrijf een betoog heeft ingeleverd, dat de Vrijwillige Landstorm niet veel voorstelt en ook niet beter kan zijn dan de Weerbaarheidsverenigingen. Willem stelt, dat er meer in een halfjaar is bereikt bij de Vrijwillige Landstormafdeling hij bij zit, dan wat zijn eigen Vrijwilligerskorps De La Rey in 13 jaar heeft bereikt. Waarbij hij stelt, dat De La Rey een van de betere korpsen in Twente/Overijssel was. Daarnaast zijn de vrijwilligers bij de Vrijwillige Landstorm vele male serieuzer, dan de vrijwilligers bij Vrijwilligerskorps De La Rey; vaak was men lid van de weerbaarheid- en vrijwilligerskorpsen uit vermaak en tijdverdrijf, nu zijn de leden overtuigd van een noodzaak.

Aan het einde van het jaar krijgt Willem de rang van Korporaal.

1918 – Ondertussen heeft Willem de rang van Sergeant verkregen.

Als Nijverdal/Hellendoorn uiteindelijk een eigen afdeling van de Bijzondere Vrijwillige Landstorm wordt hij daar sergeant

1937 wordt hij benoemd tot Commandant van de Burgerwacht gemeente Hellendoorn

Januari 1939 neemt hij wegens leeftijd afscheid van de BVL als plaatselijk leider.

en uiteindelijk Commandant van de Luchtwachtpost tijdens de mobilisatie en de gevechten van mei 1940.

Daarnaast was Willem geen onaardige schutter met het geweer. Dit blijkt uit de uitslagen van schietwedstrijden in het Landstormblad en het blad Allen Weerbaar. Zo schiet hij zichzelf naar een 2e plaats zowel in 1906, alsook in 1930.

Foto’s met Willem Doctor

Dankzij de herkenbare kop van Willem Doctor kunnen we hem terugvinden op foto’s uit die tijd:

Werking VLSK Luchtwachtdienst

Het Vrijwillige Landstormkorps Luchtwachtdienst met haar luchtwachtposten is een belangrijk onderdeel van de luchtverdediging van Nederland. Samen met een paar militaire luchtwachtposten langs de kust, zijn het juist de vrijwilligers van de Vrijwillige Landstorm die alle vliegbewegingen in kaart brengen.

Verspreid over Nederland zijn er zo’n 146 plekken in het land ingericht als luchtwachtpost voor het VLSK LWD. Net zoals in Nijverdal. Dit gebeurt op daken, torens en molens.

De taak van een luchtwachtpost is gegevens verzamelen over de ‘verschijning en beweging’ van vreemde vliegtuigen boven Nederlands grondgebied.

Deze gegevens bellen zij door naar één van de drie Hoofdluchtwachtbureaus (Amsterdam, Rotterdam, of Utrecht). Dit geeft gevechtsvliegtuigen de tijd om op te stijgen, de luchtdoelartillerie te alarmeren en de bevolking te waarschuwen voor mogelijk luchtgevaar.

De gegevens worden vervolgens doorgeseind via een ringleiding naar het het Centraal Luchtwachtbureau in Den Haag. De gegevens die het Centraal Luchtwachtbureau verzamelen wordt vervolgens via de radio over Nederland verspreid. Dit is via een gewoon radiotoestel te volgen.

Mobilisatie en de gevechten van mei 1940

Als het algehele Nederlandse leger op 28 augustus 1939 wordt gemobiliseerd, zijn er al sinds 11 april 1939 circa 50.000 mannen gemobiliseerd. Bij deze mannen horen ook de mannen van het Vrijwillige Landstormkorps Luchtwachtdienst en dus ook de mannen van de Luchtwachtpost Nijverdal.

Lees meer over de mobilisatie hier

De mannen van de Luchtwachtpost Nijverdal slapen tijdens deze gehele periode gewoon thuis. Als één van de weinig gemobiliseerde mannen mogen zij thuis slapen. Dit omdat de mannen uit Nijverdal komen en dus zodoende niet ondergebracht worden in een onderkomen van het leger. [Landstormblad artikel toevoegen]

Groepsfoto luchtwachtpost Nijverdal

Vóór de oorlog is één van de hogere gebouwen in Nijverdal is de Gereformeerde School schuin achter de Regenboogkerk aan de Grotestraat. Op het platte dak van dit gebouw wordt de Luchtwachtpost gevestigd. Een klein schuurtje wordt getimmerd, om de mannen uit de wind te kunnen houden.

Wat de reden is, dat deze Luchtwachtpost in zowat het centrum van Nijverdal wordt geplaats en niet op, een steenworp afstand verwijderd, de Holterberg die hoger ligt, is niet bekend.

Dit gebouw wordt op 22 maart 1945 verwoest door een geallieerd bombardement.

Samenwerking

Deze pagina is tot stand gekomen door de medewerking van onder andere